JBL od 80 lat kreuje rynek profesjonalnego nagłośnienia. To chyba najbardziej rozpoznawalna marka nagłośnieniowa na świecie :-) Seria JBL SRX historycznie rzecz biorąc była i w wielu firmach w naszym kraju nadal jest bardzo popularna – małe i średnie firmy nagłaśniały tymi systemami sporą część lokalnych wydarzeń. Nawet w mojej okolicy, gdzie mieszkam, są trzy firmy, które nadal grają na „starych” SRXach, a monitory JBL SRX712 do tej pory są szeroko użytkowane i cenione za skuteczność i funkcjonalność. Dotychczas serie SRX obejmowały zestawy głośnikowe typu point source. Pojawienie się serii SRX900 zmieniło ten stan rzeczy – producent dostrzegł niezagospodarowaną w swojej ofercie przestrzeń między serią VRX a VTX i wprowadził do oferty nowe modele systemów liniowych – aktywnych, świetnie brzmiących i z mocnym DSP. Tak oto na rynku pojawiły się JBL SRX906LA i JBL SRX910LA.
Radek Barczak
Nie oszukujmy się – seria VRX zrewolucjonizowała nagłośnienie w wielu krajach, w tym również w Polsce :-) Gdy seria VerTec była zarezerwowana dla profesjonalnego touringu, VRX niósł ogarek quasi-liniowości, nagłośnieniowej nowoczesności i efektywności wszędzie tam, gdzie nie było budżetu na VerTec'a. Po wprowadzeniu w miejsce VerTec'a serii VTX zaistniała luka w ofercie, bo nie oszukujmy się – VRX jest interesującą i skuteczną konstrukcją, ale bardzo wiekową... Dostrzegł to George Georgallis obejmując po Paulu Baumannie opiekę nad działem touringu w JBL Professional.
Szefem projektu JBL SRX900 od początku był i jest George Georgallis – aktualnie pełniący funkcję Senior Director of Product Management – Tour Sound. Pod jego wieloaspektową opieką powstała seria, która wypełniła lukę między popularnymi seriami EON i PRX a touringową serią VTX. Widać w zaprojektowaniu serii SRX900 wieloaspektowość zastosowań i konfiguracji oraz duże know-how w technologiach i praktycznych zastosowaniach systemów line-array – ot, choćby to, że w systemie JBL SRX906LA nie można ustawić kątów „zerowych”, bo minimalnym kątem jest 0.5° :-) A to wymusza... brak możliwości popełniania błędu z ustawianiem kąta 0° między modułami.
Tu dochodzimy do jednej fundamentalnej kwestii. JBL SRX906LA nie jest tylko „małą aktywną liniówką”. Jest elementem kompletnego ekosystemu nagłośnieniowego JBL SRX900, na który składają się aktualnie dwa modele line-array, 4 modele subbasów (w tym dwa podwieszane) i 3 modele punktowych zestawów głośnikowych. Skalowalność i szerokie możliwości konfiguracyjne SRX906LA ma w genach :-) Ilość akcesoriów jest wręcz imponująca - system można podwieszać w gronach dużych (do 16 elementów) i małych, podwieszać pojedynczo, stackować, instalować na statywach i na sztycach. Wszystko jest bardzo przemyślane i funkcjonalne. Integracja profesjonalnego oprogramowania predykcyjnego 3D JBL Venue Synthesis z apką ArrayLink i oprogramowaniem sterującym JBL Performance stawiają JBL SRX900 w szpicy technologicznej w swojej kategorii. A ostatnio, pośrednio przez JBL Venue Synthesis doszła jeszcze integracja z immersyjną platformą FLUX SPAT Revolution <3 No i trzeba podkreślić, że cała seria oferuje znakomite brzmienie i wydajność.
Nie da się ukryć, że obudowa JBL SRX906LA jest wykonana z tworzywa sztucznego. Wpływa to na lekkość obudowy – moduł waży 16,9 kg. Jest to oczywiście tworzywo wysokiej jakości. Dodatkowo producent tak zaprojektował kształt i ożebrowanie obudowy, że zagwarantowano optymalny kształt wnętrza i wysoką sztywność obudowy. W efekcie rezonanse własne obudowy zostały w wysokim stopniu zmarginalizowane. To jest jeden z elementów istotnie przekładających się na świetne brzmienie SRX906LA. Co więcej, technologia produkcji obudów z polipropylenu polegająca na wtryskiwaniu tworzywa w formy sprawia, że można z o wiele większa precyzją zaprojektować wnętrze zestawu głośnikowego optymalizują grubości materiału by zapewnić niską wagę.
Z drugiej strony, tak dobrze zaprojektowana obudowa gwarantuje zarówno trwałość, jak wytrzymałość, a zamontowanie w strukturę stalowej ramy i innych metalowych elementów gwarantują na przykład możliwość bezpiecznego podwieszania nawet do 16 modułów w gronie! Od nieco ponad roku na rynku są również podwieszane subbasy SRX915SF dedykowane do SRX906LA – na ramie można podwiesić do 8 subbasów lub kombinację na przykład 2 subbasy + 9 modułów. Sumarycznie ilość podwieszanych na ramie modułów i tak zależy od dwóch czynników – przyjętego w predykcji współczynnika bezpieczeństwa (minimalnie 4:1, ale w przypadku normy ANSI E1.8 już 5:1) oraz punktu zawieszenia i stopnia ugięcia grona oraz wynikającego z tego punktu ciężkości. Miałem możliwość wieszać na dożynki grono z 12 modułami kątując je na granie do 35. metra (dalej były drzewa) – nie było najmniejszego problemu ze zmieszczeniem się we współczynniku bezpieczeństwa 10:1. Byłem również na koncercie Enej granym z 12 modułów SRX906LA na 40 metrów – analogicznie, został zachowany współczynnik 10:1. Czy jest sens wieszać w gronie JBL SRX906LA maksymalną liczbę 16 modułów? Dalej niż ten 40. metr nie zagramy, ale uzyskamy lepszą kierunkowość niskiego środka i więcej dołu. Więc tak – jest sens :-) Przy tym grono 12 modułów z ramą i okablowaniem mieści się w 240 kg, a grono 16 modułów z ramą i okablowaniem nieznacznie przekracza 310 kg. To znaczy, że odpowiednio system idealnie pasuje do niewielkich wciągarek D8+ o udźwigu odpowiednio 250 kg i 320 kg B-)
Mechanicznie system jest bardzo wygodny – wybór kątów jest spoczynkowy z podstawy kejsa lub na wózku, po podczepieniu i podjechaniu do góry kąty ustawiają się same, nawet nie trzeba blokować kątów (do góry nie poleci :-) ), choć producent zaleca blokowanie. Podwieszanie jest tak proste i lekkie, że może to wykonać jedna osoba. W praktyce, mając system na podstawie kejsów lub na wózku, podwieszenie trwa kilka minut. Więcej czasu zabiera opinanie przewodów, choć mając hybrydowe kabelki sygnałowe XLR i sieciowe Cat5e Neutrik EtherCon zadanie jest ułatwione.
Zasilanie jest zrealizowane na profesjonalnych 16-amperowych gniazdach Neutrik True1 IN i OUT z IP65. Producent zaleca, by na jednej linii prądowej zasilania 16A nie łączyć więcej, niż 12 modułów. W przypadku większości imprez JBL SRX906LA da się zasilić ze „zwykłego” gniazdka :-) Wiele razy czy to na eventach, czy w mniejszych ośrodkach kultury użytkowałem set składający się z dwóch basów SRX918S w układzie kardioidalnym z dwoma modułami SRX906LA na sztycy na stronę i całość bez problemu była zasilana z gniazdka w ścianie. W praktyce szczególnie podczas plenerowych imprez DJskich warto ograniczyć liczbę modułów na jednej linii zasilania nawet do 4-5 modułów na jedno zabezpieczenie B16. Gdy maksymalny pobór prądu przez JBL SRX906LA podczas działającego limitera sięga 3.1A, dłuższe przeciążenie może spowodować zadziałanie bezpiecznika. W praktyce w swojej firmie dla zapewnienia niezawodności działania systemu przyjąłem, że nie łączymy więcej, niż 4 moduły na jednym zabezpieczeniu.
JBL udostępnia opcjonalne osłony przeciwdeszczowe na sekcję wejściową z ekranem LED i encoderem – po ich instalacji nasz system zyskuje IP54. Pracując w plenerze, warto się w nie wyposażyć. W zasadzie to konieczność. W połączeniu z grillem zabezpieczonym od wnętrza specjalną włókniną, gwarantują bardzo skuteczną ochronę nawet przed silnym deszczem – sprawdzone podczas plenerów w ubiegłym roku :-) Raz nas bardzo bardzo solidnie zalało... Zaliczyliśmy 20-minutowe „oberwanie” chmury, deszcz lał się strugami z nieba... Basy stojące na asfalcie parkingu, na terenie którego odbywała się impreza dostawały z bezpośredniego uderzenia deszczu i z odobić od podłoża takie ilości wody, że... wylewaliśmy ją z wnętrza. Mimo to przęt wyszedł bez szwanku :-)
Wysoka jakość brzmienia to jeden z głównych elementów podkreślanych przy odsłuchach JBL SRX906LA. Mimo, że moduły są zbudowane z tworzywa sztucznego, nie występują nieprzyjemne rezonanse, co predestynuje ten system również do grania muzyki klasycznej i jazzu. Brzmienie jest niekrzykliwe w górze – wprawdzie 3-calowa cewka nie sięga realnie wyżej, niż 17 kHz @-10 dB, ale oferuje bardzo przyjemne, miękkie, a przy tym precyzyjne brzmienie. Świetnie reprodukowane są wokale. Ta precyzja i czytelność to wynik wielu elementów składowych. Na pewno istotne jest zaimplementowanie technologii RBI (Radiation Boundary Integrator) – to rozwiązanie rozwijane od czasu systemów JBL VerTec, udoskonalone w topowych systemów liniowych JBL VTX. Zaprojektowany układ integrujący przetworniki niskotonowe i wysokotonowy driver w jednolitą quasi-tubę zapewnia horyzontalnie wyrównane pokrycie kierunkowe spajając fazowo przetworniki co wpływa na wyrównanie charakterystyki kierunkowej i poprawia liniowość fazy dla całego obszaru objętego propagacją horyzontalną. Istotnym elementem są tu również charakterystyczne korektory fazy. Do tego DSP realizuje processing wspierający liniową odpowiedź fazową systemu już od 200 Hz (!).
Do tego w pokładowym DSP drzemią systemowe array'owe filtry kompensacyjne:
- ASC (Array Size Compensation) redukujący dół pasma filtrem półkowym o zmiennej dobroci – generalnie głębokość użycia tego filtru koreluje z długością grona: im dłuższe grono, tym bardziej wzmacnia się reprodukcja niskiego środka,
- TDC (Throw Distance Compensation) bazujący na filtrach FIR filtr podbijający górne pasmo w celu przeciwdziałaniu tłumienia przez powietrze, do zastosowania w górnych modułach – wartość dobieramy w zależności od odległości, na jaką gramy.
Wiadomo, że to driver kompresyjny, więc kompresja jest wpisana w dźwiękowe „DNA” tego przetwornika, ale... Dla mnie najlepszym testem naturalności brzmienie jest odsłuch fortepianowych Wariacji Goldbergowskich J.S. Bacha w wykonaniu Glenn'a Gould'a – fragment, gdy kończy się prezentacja tematu i wchodzi pierwsza wariacja. Przeważnie pierwszy dźwięk jest zdecydowanie za ostry. W przeciwieństwie do wielu innych małych systemów liniowych, JBL SRX906LA bardzo dobrze przechodzi ten test. Ta 3-calowa cewka z dopracowanym falowodem świetnie się sprawdza przy reprodukcji akustycznych źródeł.
Pojedynczy moduł przetwarza pasmo już od 70 Hz @-3 dB i od 63 Hz @-10 dB! Wiadomo, że te 70 Hz to wzmacnia efektywnie wystrojony na tę częstotliwość bass-reflex (cztery sumetrycznie ustawione skrajnie tunele), ale fakt – moduł realnie gra od tych 70 Hz. Jak to możliwe, skoro jest zbudowany z dwóch przetworników 6,5” JBL 2186G i ciśnieniowy driver JBL 2432H-3 z wylotem 1,5” i cewką 3”?
Podczas koncertu Enej realizowanego na systemie JBL SRX906LA składającym się z 12 elementów na stronę zawieszonym przez firmę Horus, Przemek Nagadowski wyraził opinię, że ten system gra, jakby był większy, jakby to były 8-calowe woofery, a nie „szóstki”... Jak to możliwe, że ten niewielki moduł na dwóch 6,5-calowych przetwornikach potrafi wydobyć z siebie tyle efektywnego dołu i niskiego środka? Otóż woofery są wykonane w opatentowanej 2-cewkowej technologii JBL Differential Drive – każdy przetwornik ma 2 cewki 2”, co po pierwsze w naturalny sposób zwiększa efektywność przetwornika, a po drugie – to ma zasadniczy wpływ na jakość brzmienia tego systemu. Nie jest tajemnicą, że przy pomiarach zniekształceń harmonicznych większość przetworników wysokiej klasy wykazuje niskie wartości zniekształceń. Gorzej jest w przypadku pomiarów z udziałem dwóch częstotliwości dla pomiaru zniekształceń intermodulacyjnych. I tu przetworniki dwucewkowe wykazują zasadniczo niższe zniekształcenia. Dość powiedzieć, że w przypadku przetwornika Differential Drive przy pomiarach przy poziomie 100 dB ilość zniekształceń nie przekracza 0,2% (!!!), podczas gdy porównywalny przetwornik 1-cewkowy ma nawet 20x większe zniekształcenia intermodulacyjne! Dodatkowo woofery w technologii Differential Drive są bardziej odporne na wysokie poziomy sygnału – w trybie pełnopasmowym line-array, pojedynczy moduł potrafi wygenerować przed załączeniem limitera poziom 134 dB Max SPL – i to przez 5 sekund przy szumie różowym o Crest Factor 9 dB podczas gdy większość producentów podaje wartość SPL przy Crest Factor 12 dB (Crest Factor to różnica między poziomem RMS i poziomem maksymalnym)! Wydajność prądowa wbudowanych końcówek też zasługuje na uznanie - maksymalny pobór prądu sięga w szczycie 3,1 A z czasem utrzymania 200 ms. W tej klasie urządzeń to bardzo wysokie parametry.
Producent podaje w specyfikacji informację, że już od 500 Hz w górę pojedynczy moduł zachowuje kierunkowość – to znaczy, że 500 Hz nie działa „dookólnie”, że następuje redukcja propagacji wstecznej. Dla pasma drivera umieszonego w falowodzie propagacja pozioma wynosi 120°, a pionowa 12°. Fakt, że w ogóle dźwięk cofa się „mniej” niż w przypadku klasycznych pointsource'ów. Wynika to z ustawienia wooferów w układzie V o odpowiednio ukształtowanego wnętrza modułu. Wielokrotnie podczas testów nagłaśniałem sceny dwoma modułami zainstalowanymi na akcesorium base-plate ustawionym na statywie płytowym – na przykład w sali Ośrodka Kultury w Szprotawie podczas koncertów tamtejszej Szkoły Muzycznej, albo w Auli UAM w Poznaniu koncert flamenco oraz koncert jazzowy, gdzie na froncie były po 2 moduły SRX906LA, a na 17. metrze po jednym module jako delay. Z opóźnieniem „wbitym” w pokładowe DSP :-)
I tu docieramy do kolejnej interesującej cechy JBL SRX906LA – zarządzanie sieciowe sekcją DSP za pośrednictwem protokołu HControl. Z aplikacji JBL Performance dostępnej na komputery PC, Mac oraz iPad'y zyskujemy pełną kontrolę nad pracą całego systemu, jak każdego pojedynczego modułu. Na pokładzie każdego modułu mamy 24-pasmowe EQ, które działa zarówno względem pojedynczego modułu, jak również w logicznych grupach – w gronach, na front-fill'e, out-fill'e itd. Ponadto do dyspozycji jest linia opóźniająca do 2 sekund (!), generator sygnałów testowych (szum różowy, biały, sinus) i skuteczny, obchodzący się bardzo muzycznie z sygnałem LevelMax. Układ SHARC DSP przetwarza sygnał z 24-bitową dokładnością i częstotliwością próbkowania 48 kHz. Oprogramowanie systemowe umożliwia kontrolę temperatury końcówek mocy i wnętrza obudowy, monitorowanie napięcia, prezentacje poziomu sygnałów wejściowych i wyjściowych, Gain, kontrolę polaryzacji a także wyciszanie poszczególnych sekcji. No i wybór presetu – w pamięci znajdują się presety FullRange i z podciętym na 80 Hz dołem oraz presety do grania na blisko (Front-Fill), w małym gronie do 3 elementów (SmallArray / Stacked) oraz Array do grania w gronach z przynajmniej 4 elementów. Większy system SRX910LA ma tylko dwa presety – Front-Fill oraz Array.
Jest jeszcze jedna zaleta kompatybilności SRX900 z protokołem sieciowym Harman HControl - daje możliwość natywnej obsługi przez moduły AMX/BSS Omni w zastosowaniach instalacyjnych. Na przykład pozwala wyłączyć wszystkie moduły, gdy sala jest zamykana po evencie/koncercie, włączać strefy, zmieniać poziomy itd. z paneli sterujących.
W tym miejscu koniecznie trzeba wspomnieć o aplikacji 3D JBL Venue Synthesis przeznaczonej do projektowania systemów nagłośnieniowych i do predykcji, z zaawansowanym i bardzo wygodnym modelowaniem nagłaśnianej przestrzeni. Co więcej, możliwe jest importowanie grafiki i skalowanie nagłaśnianej przestrzeni do wskazanych wymiarów czy to sali, czy sceny. Predykcja umożliwia wykorzystanie do 8 wirtualnych mikrofonów, mechanizm uśrednienia, sterowania Gainem i zaimplementowania zaawansowanych filtrów array'owych ASC (kompensacja doły w zależności od wielkości grona) oraz TDC (podbicie filtrem FIR wysokiego pasma przy graniu na większe odległości). Predykcja jest bardzo wiarygodna – nie „upiększa” realiów, nie wygładza nierównomierności. Prezentuje na podstawie precyzyjnych modeli akustycznych modułów i gron w realny sposób wartości pokrycia nagłaśnianej przestrzeni. Do pełni szczęścia brakuje tylko, by aplikacja w procesie predykcji brała pod uwagę odbicia. Niestety, jak nieomal wszystkie firmowe aplikacje za wyjątkiem Meyer Sound i Fohhn Audio, predykcja obejmuje tylko dźwięk bezpośredni. Dla techników przydatną opcją jest możliwość zeskanowania za pośrednictwem apki ArrayLink QR-kodu z Venue Synthesis – automatycznie są wyświetlane informacje o numerze „dziury” w ramie, wyboru punktu instalacji ramy do modułów (pozycje A/B/C i przód/tył) oraz kąty. Przypomnę, że kątowanie odbywa się spoczynkowo na wózkach :-)
Przydatną funkcjonalnością jest możliwość importu predykcji wykonanej w JBL Venue Synthesis do aplikacji sterującej JBL Performance. W niektórych sytuacjach przydatna też może być możliwość eksportu predykcji z Venue Synthesis do pliku EASE – tak, moduły liniowe SRX900 mają przygotowane modele do „dużego” EASE. Zaznaczmy, że nie są one kompatybilne z EASE Focus 3.
Na rynku jest sporo niewielkich systemów liniowych zbudowanych na 6.5-calowych przetwornikach. JBL SRX906LA wyróżnia się pod wieloma względami. To, na co trzeba zwrócić uwagę to fakt, że dzięki szerokiej dyspersji poziomej 120° jest idealnym wyborem dla immersyjnych aplikacji. Wysoka skuteczność sprawia, że w praktyce nawet z 4 modułów w pięciu immersyjnych gronach jesteśmy w stanie uzyskać skuteczny zasięg do 30 metrów – naturalnie nie zapewni odpowiedniego ciśnienia dla mocnego koncertu rockowego, ale do klasyki, jazzu, wszelakich akustycznych wykonów, orkiestr dętych sprawdzi się idealnie. Gdyby podwiesić po 6 modułów w gronie, można się już pokusić o realizację koncertów wymagających wysokiego ciśnienia akustycznego. Powieszenie po 8 modułów zwiększy kierunkowość gron i zapewni jeszcze bardziej precyzyjne pokrycie. Ubiegłoroczne doświadczenia z realizacji koncertów z podwieszonymi 12 modułami na stronę potwierdzają, że można się pokusić o nagłośnienie przestrzeni koncertowej maksymalnie do 35-40 metrów – wiele oczywiście zależy tu od miksu i materiału muzycznego. Podczas wspomnianego wcześniej koncertu zespołu Enej Przemek Nagadowski przy pomocy systemu miksowania Waves LV1 ukręcił świetny i bardzo energetyczny miks dający poczucie koncertowego soundu nawet na tym 40. metrze (system był skątowany do 40. metra). Natomiast nie oszukujmy się – na większe odległości niż te 40 metrów system realnie już nie sięga.
JBL SRX906LA ma kilka „specjalnych” cech i narowów. Dla mnie najpoważniejszym niedociągnięciem jest brak możliwości użycia korekcji dla podgrup modułów w gronie. Jest sposób na obejście tego problemu – w JBL Performance dzielimy grono na żądaną liczbę grup (na przykład moduły górne, środkowe i dolne) z dostępną niezależną regulacją wszystkich parametrów, a korekcję całego systemu realizujemy w sekcji globalnej Venue.
Drugą kwestią, na którą się natknąłem dopożyczając kilka modułów i basów jest fakt, że aby móc w pełni kontrolować system z poziomu JBL Performance, moduły DSP muszą mieć ten sam firmware. W innym przypadku po prostu część modułów nie będzie wykryta. Przeprowadzanie aktualizacji firmware „na placu boju”, gdy system dojeżdża prosto na sztukę jest średnią opcją. A czasami nie da się inaczej... Oczywiście, system podłączony po analogu gra :-) Ale bez zdalnej kontroli nie mamy łatwego dostępu na przykład do filtrów array'owych. Można wybierać pojedynczo z każdego ekraniku wartości, ale... jest to jednak dość kłopotliwe. I to w sumie wszystkie „zarzuty”.
JBL to chyba najlepiej rozpoznawalna marka nagłośnieniowa na świecie, a JBL Professional nieustannie cieszy się stabilną i mocną pozycją w świecie proaudio, rentalu i instalacji. Mając tak ogromne zaplecze technologiczne w postaci koncernu HARMAN Pro i marek BSS, Crown, dbx, AKG, Lexicon i AMX, a ostatnio również FLUX:immersive, systemy nagłośnieniowe JBL Professional VTX od lat znajdują się w riderach. JBL SRX906LA jest skutecznym i świetnie dopasowanym do różnorodnych sytuacji nagłośnieniowych systemem – idealnym do obsługi eventów, imprez targowych, niewielkich i średniej wielkości koncertów, a nawet mniejszych imprez typu dni gminy, dożynki czy „święto ziemniaka”. Trzeba zaznaczyć, że nie jest to najtańszy system, ale gwarantuje naprawdę wysoką jakość i funkcjonalność. Czy JBL SRX900 jest popularny w naszym kraju? Na dzień dzisiejszy w Polsce pracuje ponad 700 modułów liniowych tej serii! To chyba o czymś świadczy... Ja osobiście najbardziej cenię SRX906LA za charakter brzmienia i świetną skalowalność. Gorąco polecam przetestowanie tego systemu! Firma ESS Audio posiada zestaw demo – warto umówić się na testy :-)
Kontakt w celu uzgodnienia demo:
- Leszek Lichota GSM 606 747 795
- Jakub Mikiołajczak GSM 601 319 023
Dystrybucja: ESS Audio
